Οι άνδρες που υποδύονταν γυναίκες στο αρχαίο ελληνικό θέατρο: Το φύλο των προσωπείων
Στην κλασική Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., το θέατρο δεν ήταν μόνο μορφή ψυχαγωγίας, αλλά και δημόσιο γεγονός μεγάλης πολιτιστικής και θρησκευτικής σημασίας. Όμως, σε αντίθεση με τη θεματολογία των τραγωδιών —όπου οι γυναίκες έχουν συχνά κεντρικούς και δυναμικούς ρόλους— οι ίδιες οι γυναίκες ήταν αποκλεισμένες από τη σκηνή.
Οι ηθοποιοί ήταν αποκλειστικά άνδρες. Οι ρόλοι της Αντιγόνης, της Ιοκάστης, της Κλυταιμνήστρας, της Μήδειας και της Ηλέκτρας ερμηνεύονταν από άνδρες που φορούσαν γυναικεία προσωπεία, περίτεχνα κοστούμια και ενίοτε υψίφωνες φωνές ή τεχνικές εκφοράς λόγου που προσέγγιζαν το θηλυκό. Ωστόσο, αυτό δεν σήμαινε θηλυπρέπεια, αλλά μορφική και θεατρική αναπαράσταση.
Οι τραγικοί ποιητές —Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης— συνέθεταν τους γυναικείους ρόλους γνωρίζοντας εκ των προτέρων πως θα παιχτούν από άνδρες. Γι’ αυτό και οι μορφές αυτών των ηρωίδων δεν στηρίζονται στα κοινωνικά στερεότυπα της γυναικείας συμπεριφοράς της εποχής: δεν είναι χαριτωμένες, τσαχπίνες ή ερωτικές. Είναι μορφές ισχυρές, συχνά τραγικές, σύμβολα πίστης, εκδίκησης, θυσίας ή ηθικού διλήμματος.
Αυτή η απόσταση από τη ρεαλιστική απόδοση του φύλου δεν ήταν αδυναμία —ήταν επιλογή. Το αρχαίο δράμα δεν αποτύπωνε χαρακτήρες με βάση τις κοινωνικές ή σωματικές εκφράσεις φύλου (π.χ. ντύσιμο, συνήθειες, σώμα). Δεν γνωρίζουμε αν η Ανδρομάχη ήταν αδύνατη ή παχουλή, αν η Κασσάνδρα μιλούσε μαλακά ή έντονα. Η τραγική μορφή δεν έχει φύλο με τη σύγχρονη έννοια. Έχει «ήθος» με την αριστοτελική έννοια: ψυχική ποιότητα, ηθική στάση, δράση.
Αργότερα, από την Αναγέννηση μέχρι και τον 17ο αιώνα, το πρότυπο αυτό επιβίωσε. Στο ελισαβετιανό θέατρο, ο Σαίξπηρ έγραψε τις Οφηλίες, τις Δυσδεμόνες και τις Τιτάνιες του για νεαρούς άνδρες ή ευνούχους ηθοποιούς. Η γυναίκα εισήλθε επίσημα στη σκηνή μόλις με την άνοδο του αστικού δυτικού θεάτρου, όταν η κοινωνική θέση της άλλαξε.
Αλλά και τότε, ο φόβος απέναντι στη γυναικεία παρουσία στη σκηνή δεν εξαφανίστηκε. Όπως σημειώνει ο Laurence Senelick, το θέατρο ήταν για αιώνες ένα πεδίο αρσενικής κυριαρχίας. Οι άνδρες που υποδύονταν γυναίκες προσέφεραν την «ασφάλεια» του ελέγχου. Η σεξουαλικότητα μετατρεπόταν σε θέαμα —αλλά ποτέ δεν απειλούσε το ανδρικό βλέμμα. Ακόμη και στις όπερες, οι γυναικείες φωνές δόθηκαν στους καστράτους, όχι στις ίδιες τις γυναίκες.
Η ερμηνεία των γυναικείων ρόλων από άνδρες στην αρχαιότητα δεν είχε στόχο τη ρεαλιστική απομίμηση. Δεν «υποδύονταν» θηλυπρέπεια. Δεν ήταν καρικατούρες, ούτε σάτιρες —τουλάχιστον όχι στην τραγωδία. Ήταν μια σωματική και φωνητική μεταμόρφωση που υπάκουε στο ήθος του ρόλου, όχι στο φύλο του.
Στη σημερινή εποχή, όπου οι γυναίκες παίζουν ελεύθερα όλους τους ρόλους και το φύλο αμφισβητείται ως βιολογική ή κοινωνική σταθερά, έχει ενδιαφέρον να θυμόμαστε ότι το αρχαίο θέατρο —με τα προσωπεία του— είχε ήδη εισαγάγει μια πολύ πιο σύνθετη, σχεδόν μεταμοντέρνα, αντίληψη του φύλου. Οι μορφές του δεν είχαν στόχο να μοιάσουν. Είχαν στόχο να αποκαλύψουν το βαθύτερο Είναι.
Οἱ Ἄνδρες Οἱ Τὰς Γυναικείας Μορφὰς Ὑποδυόμενοι Ἐν Τῷ Ἀρχαίῳ Θεάτρῳ: Περὶ Τοῦ Φύλου Τῶν Προσωπείων.
Ἐν ταῖς Ἀθήναις ταῖς κλασικαῖς, τῷ πέμπτῳ αἰῶνι πρὸ Χριστοῦ, τὸ θέατρον οὐ μόνον εἶχεν ὑπόστασιν ψυχαγωγίας, Ἀλλὰ καὶ Ἦν πρᾶγμα δημόσιον, πολιτικῆς καὶ θρησκευτικῆς σπουδῆς Ἄξιον. Ὅμως, καίπερ αἱ τραγῳδίαι πλείστους γυναικείους χαρακτῆρας κεντρικοὺς Ἔχουσι, Αὐταὶ αἱ γυναῖκες Ἀπῄεσαν ἐκ τῆς σκηνῆς.
Οἱ δὲ Ὑποκριταί πάντες Ἄρρενες Ἦσαν· Ἀντιγόνην, Ἰοκάστην, Κλυταιμνήστραν, Μήδειαν, Ἠλέκτραν οὐ γυναῖκες Ἀλλ’ Ἄνδρες Ἐδίδασκον, Προσωπεῖα φοροῦντες γυναικεῖα, καὶ στόλας ἐπιτηδείας καὶ, Πολλάκις, φωνὴν Ὀξεῖαν. Οὐ μέντοι τοῦτο Ἐσήμαινεν θηλυπρέπειαν, Ἀλλὰ μίμησιν θεατρικὴν καὶ μορφὴν τεχνικήν.
Οἱ Ποιηταὶ τῆς Τραγῳδίας — Αἰσχύλος, Σοφοκλῆς, Εὐριπίδης — Γιγνώσκοντες Ὅτι Ἄνδρες Ὑποκρινοῦνται τὰ πρόσωπα, Τοὺς Γυναικείους Ῥόλους Συνέτασσον οὐ κατὰ τὰ Ἤθη τῶν Γυναικῶν, Ἀλλὰ κατὰ τὸν Ἦθος τῆς Ποιήσεως· Ἦσαν δὲ αἱ μορφαὶ ταῦται οὔτε χαρίεντες οὔτε ποθηταί, Ἀλλὰ Δειναί, Τραγικαί, Σύμβολα Πίστεως, Ἐκδικήσεως, Θυσίας, Ἠθικοῦ Διλήμματος.
Οὐκ Ἐζήτει τὸ Δράμα Ἁπλῶς Μίμησιν Φύσεως Ἢ Γένους· Τὸ μὲν εἶδος τοῦ σώματος, Τὸ ἔθος τῆς φωνῆς, Τὸ στολισμὸν τοῦ σώματος οὐκ εἶχεν βάρος. Ἡ Ἀνδρομάχη οὐκ εἴτε Ἀσθενής εἴτε Παχεῖα, Οὐδὲ Ἡ Κασσάνδρα εἴτε Ἁπαλὴ εἴτε Θυμοειδής Ἐστίν· Αἱ μορφαὶ ταῦται Ἔχουσιν Ἦθος, Οὐ Πρόσωπον.
Ἐν ταῖς Ὕστερον Ἡμέραις, Καὶ Μέχρι τῶν Χρόνων Ἐλισαβέτης τῆς τῆς Ἀγγλίας, Τοῦτο τὸ Ἔθος Διετηρήθη. Σαίξπηρος γὰρ τοὺς Γυναικείους Ῥόλους Ἔγραφε πρὸς Νεανίσκους Ἢ Καστράτους. Γυναῖκες δὲ ἐπὶ Σκηνῆς Ἐνεφάνησαν ἐπ᾽ Ἀστικῆς Μεταβολῆς, Ὅτε Ἡ Κοινωνικὴ Αὐτῶν Τάξις Μετεβλήθη.
Ἀλλὰ καὶ Τότε, Ὁ Φόβος τῆς Γυναικείου Παρουσίας Ἔμενεν. Καθάπερ Φησὶν Ὁ Λαυρέντιος Σενέλικος, Τὸ Θέατρον Πολλοὺς Αἰῶνας Ἦν Χώρα Ἀρρενικῆς Ἐξουσίας. Ὁ Ἀνὴρ Ὁ Τὴν Γυναῖκα Ὑποδυόμενος Παρεῖχε «Ἀσφάλειαν» τοῦ Ὁράματος· Ἡ δὲ Σεξουαλικὴ Δύναμις Ἐγίνετο Θέαμα Ἀκίνδυνον.
Καὶ Ἐν ταῖς Ὀπεραίαις, Φωναὶ Γυναικεῖαι Τοῖς Καστράτοις Ἐδίδοντο, Οὐ Ταῖς Γυναιξί.
Ἡ δὲ Ὑπόδυσις Ἀνδρῶν Εἰς Γυναῖκας Οὐκ Ἦν Μίμησις Ὀντολογική, Οὐδ᾽ Ἦν Σκώμμα Ἢ Γέλως (Ἐκτὸς Κωμῳδίας). Ἀλλ᾽ Ἦν Μεταμόρφωσις Ὑπαρξιακή, Ἡ Φωνὴ Καὶ Τὸ Σχῆμα Ἐκείνου Τοῦ Ἤθους Οὗ Ὁ Ῥόλος Ἀπαιτεῖ.
Ἐν ταῖς Καθ᾽ Ἡμᾶς Ἡμέραις, Ὅπου Τὰ Φύλα Ἀμφισβητοῦνται Καὶ Ἡ Σκηνὴ Γυναιξὶ Καὶ Ἀνδράσι Κοινή Ἐστιν, Συμφέρει Μέμνησθαι Ὅτι Τὸ Θέατρον Τὸ Ἀρχαῖον — Διὰ Τοῦ Προσώπου Τοῦ Τεχνικοῦ — Εἰσῆγεν Νοῦν Ὑπὲρ Τὸ Γένος. Τὸ Μίμημα Οὐκ Εἶχεν Σκοπὸν Τὴν Ὁμοιότητα, Ἀλλὰ Τὴν Φανέρωσιν Τοῦ Ὄντος.
Αἰώνιον 
Leave a comment